Jedna od osnovnih odlika našeg narodnog tradicionalnog grnčarstva jeste da su se uporedo sa savremenom grnčarskom tehnikom nožnog kola, koja je raširena po celoj Evropi, u nekim besputnim i ekonomski zaostalim predelima doskora održale i primitivne tehnike izrade sudova rađenih bez grnčarskog kola (crepulje i vršnici) i na ručnom kolu.
Naša zemlja je jedina u kojoj se primenjuju sve tri grnčarske tehnike. Evropa je danas kontinent grnčarije rađene na grnčarskom kolu. Ručno kolo, koliko je poznato, održalo se samo u Španiji (kod Zamore) i u severnoj Portugaliji, a grnčarija rađena bez grnčarskog kola, crepulje i vršnici, izrađivani su do skora u Bugarskoj i u Rumniji. Izrada sudova bez kola održala se u Evropi i u zemljama u kojima su i danas u upotrebi vrlo veliki ćupovi za previranje vina (tinajas - Španija) i za maslinovo ulje (pithari - Peloponez), samo je ova tehnika drukčija od tehnike kojom su izrađivani crepulje i vršnici. Crepulje i vršnici izrađivani su od jedne grudne gline, a bokovi ćupova tipa “tinajas” i “pithari” grade se dodavanjem gline primenom tehnike spirala. Razlika je bilo i u fakturi.
U Srbiji koja je na raskršću istoka i zapada i na čijem tlu su sačuvani tragovi raznih civilizacija, narodno tradicionalno grnčarstvo, kao i ostale grane narodnog stvaralaštva, u toku vekova bilo je pod različitim uticajima sa strane. Ovo je jedan od značajnih činilaca koji su doprineli raznovrsnosti tehnika i oblika u našem grnčarstvu.
Naše grnčarstvo se vekovima razvijalo primajući elemente sa strane, pretežno sa istoka, ali su u svim oblastima sačuvane tradicionalne etničke i oblasne karakteristike. U veoma sporom i dugom procesu razvoja narodnog grnčarstva strani elementi prodirali su posredstvom gradskog grnčarstva, jer u gradu, koji je bio središte političke, vojne, crkvene i ekonomske moći, postojalo je razvijeno tržište. Tako su engobiranje, gleđosanje i zgrafito tehnika počeli da se primenjuju za vreme Vizantije, bogato ukrašeni čanakalski kondiri su u turskom periodu izvršili veliki uticaj na grnčarstvo u istočnoj Srbiji, na Kosovu i u Makedoniji, a za vreme Austro-Ugarske, habanska majolika služila je kao uzor grnčarstvu Vojvodine, odnosno panonskom grnčarstvu. Prodoru stranog uticaja doprineo je i uvoz grnčarije iz Turske, Vlaške i Austro-Ugarske. Ovaj uvoz naročito je bio pojačan u oslobođenoj Srbiji u XIX veku.
Uporedo sa ovakvim “otvaranjem” gradskog grnčarstva, u besputnim planinskim i siromašnim selima, razvijalo se i u tradicionalnim okvirima. Naša tradicionalna grnčarija je utilitarna. Čisto dekorativne grnčarije ima veoma malo, novijeg je datuma i svodi se na razne ukrasne predmete. Grnčarija namenjena svakodnevnoj upotrebi malo je ukrašena, naročito sudovi za pripremanje jela na ognjištu, koji su uglavnom i negleđosani. Zasnivajući lepotu suda na obliku, grnčari u Srbiji nisu izostavljali ornamente. Na sudovima za zvakodnevnu upotrebu ornamenti su se svodili na linearne motive, koji su izvođeni prilikom rotacije predmeta na kolu, kao i na mrlje na obojenoj gleđi. Na testiji su najčešće preliveni gleđu sisak i grlić. Svečarski sudovi su uvek gleđosani i ukrašeni. Od svih svečarskih sudova u Srbiji najviše su ukrašavani sudovi za rakiju, na Kosovu svadbeni kondiri, a u Vojvodini bokali i testije za svetu vodu. Osim svečarskih sudova, ukrašavani su i kultni predmeti.
Sudovi rađeni bez grnčarskog kola veoma su grube izrade i podsećaju na neolitske. To su samo crepulja i vršnik. Sudovi rađeni na ručnom kolu savršeniji su po fakturi, tanjih su zidova i raznovrsnijih oblika. U ovoj tehnici u Srbiji izrađuju se, uglavnom, sudovi tipa crepulje i lonca. Najsavršeniji su sudovi koji se rade na nožnom kolu. Krajem XIX i početkom XX veka, u periodu najvećeg uspona, odlikuje ih savršenija tehnička obrada i vrlo skladne proporcije. Zahvaljujući plastičnosti prečišćene gline, kao i tehničkim prednostima nožnog kola, sudovi izrađivani na njemu veoma su raznovrsni. Za raznovršnošću postojala je i potreba, jer su nekada sudovi na nožnom kolu pvenstveno rađeni za potrebe grada. Dok se sudovi rađeni bez grnčarskog kola i na ručnom kolu svode na sudove za pripremanje hrane na ognjištu (crepulja, lonac), sudove rađene na na nožnom kolu čine, osim sudova za vatru, sudovi za čuvanje hrane, sudovi za tečnost, trpezno posuđe i drugi raznovrsni predmeti potrebni domaćinstvu. Upotreba engobe i gleđi omogućila je izradu neporoznih sudova za tečnost.
Raznovrsnost sudova, tipična za gradsko grnčarstvo, nije bila podjednako izražena na celoj teritoriji Srbije. Može se reći da su pojedini sudovi imali gotovo regionalni karakter. Tako, na primer, sudovi za rakiju bili su tipični za istočnu i središnju Srbiju, sudovi tipa ibrika i kondira za Kosovo i rašku oblast, a bokal za Vojvodinu. Nasuprot sudovima koji imaju regionalni karakter, može se reći da su testija i lonac osnovni sudovi koji se javljaju na celoj teritoriji.
Opštoj raznovrsnosti grnčarije u Srbiji doprinosi i to što su pojedini delovi jednog istog suda u raznim oblastima različito izrađivani. Tako, na primer, u Vojvodini sisak na testiji leži na dršci koso, ili vodoravno, a južno od Save i Dunava uvek uspravno. Zatim, u Vojvodini su bokali s levkom i bez levka, a južno od Save i Dunava uvek sa levkom. Lonac od bele gline, horizontalno izbrazdan češljem, izrađivan je u naseljima pored Save i Dunava, dok u Pirotu sa okolinom, Južnom Pomoravlju, na Kosovu i u Makedoniji nije izrađivan.
Geografsko rasprostranjenje grnčarije rađene bez grnčarskog kola, na ručnom ili nožnom kolu, manje više je određeno, ali upotreba jedne vrste grnčarije u domaćinstvu ne isključuje drugu. Tako u selima u kojima je doskora bila u upotrebi crepulja rađena rukom istovremeno su korišćeni i sudovi za rakiju kupljeni u gradu, tj. sudovi rađeni na nožnom kolu. Upotreba raznih vrsta grnčarija potvrđuje se i u arheološkim nalazištima na teritoriji Srbije: pored sudova za otvoreno ognjište rađenih bez kola i na ručnom kolu, pronalažena je u istom sloju i gleđosana grnčarija izrađivana na nožnom kolu.
U našem narodnom tradicionalnom grnčarstvu, koje je doskora bilo veoma značajna grana naše materijalne kulture i koje je zadovoljavalo osnovne potrebe seoskog stanovništva u sudovima, a do prvog svetskog rata i gradskog, može se uočiti nekoliko razvojnih perioda. Do prvog svetskog rata grnčarstvo je zauzimalo veoma značajno mesto u materijalnoj kulturi Srbije. Zbog opšte zaostalosti, siromaštva i nedostatka druge vrste posuđa, sudovi od gline bili su u širokoj upotrebi na samo u selu već i u gradu. U gradu, koji se po načinu života nije mnogo razlikovao od sela, izuzimajući najveće gradove, od gline su bili sudovi za pripremanje jela, sudovi za držanje hrane, kao i trpezno posuđe. U gradskom domaćinstvu, osim sudova od gline, upotrebljavali su sudovi od bakra za pripremanje jela i sudovi od drveta za konzerviranje hrane (kace i čabrovi za kupus, papriku) i preradu mleka (karlice i čabrice za sir, kajmak), jer se i u gradu često držala krava i poneka ovca.
I u selu, kao i u gradu, posuđe od gline bilo je glavno i dopunjavano je bakarnim i drvenim. Gotovo nijedna seoska kuća nije bila bez bakarnog kotla i tiganja, a isto tako i bez većeg broja drvenih sudova za konzerviranje hrane i preradu mleka (kaca, čabrica, karlica, zastrug), a u zapadnoj Srbiji i za vodu.
I u periodu između prvog i drugog svetskog rata grnčarstvo u Srbiji je bilo u usponu, mada je gradsko stanovništvo, zbog prodiranja sudova industrijske izrade, sve više kupovalo emajlirane lonce i šerpe, staklene čaše, tanjire od kamenine o porculana. U ovom periodu grnčarstvo se razvija zahvaljujući tome što je u selu povećana potrošnja sudova od gline. Usled naglog porasta stanovništva i deobe zadruga, broj domaćinstava na selu se povećao, tako da je svako novo domaćinstvo nabavljalo sudove za sebe, a prodiranjem robno-novčane privrede i broj sudova u kući se uvećavao. Sudovi su postajali raznovrsniji i usled postepenog prelaska na savremeniji način života (raznovrsniji načini pripremanja jela, služenja jela za stolom u pojedinačnim čancima i tanjirima umesto jednom zajednočkom, unošenje svečarskih sudova, i dr.). Zbog ograničenih finansijskih mogućnosti, sudovi industrijske proizvodnje su u ovom periodu korišćeni na selu u znatno manjoj meri. Uostalom, kupovina emajliranog posuđa za pripremanje jela nije ni dolazila u obzir, jer je u seoskom domaćinstvu u ovom razdoblju još uvek preovladavalo otvoreno ognjište.
Usled povećane potražnje sudova od gline u selu nastaje veća potražnja i seoske i gradske grnčarije. Usled toga što je gradsko tržište bilo suženo, gradski grnčari su morali više da se orijentišu na kupce iz sela. Zbog toga su morali do izvesne mere da preorijentišu svoju proizvodnju i da izrađuju lonce sa uskom dnom za otvoreno ognjište, koje je preovlađavalo u selu, zatim testije za vodu, koje su i do danas ostale u široj upotrebi na selu, kao i čanke iz kojih se jede. Gradski grnčari su istovremeno nastojali da zadrže kupce iz grada i zbog njih su sudove bogato ukrašavali metalnim oksidima, gleđu i na druge načine. Zbog gradskog stanovništva su izrađivali i sasvim nove sudove, po ugledu na metalne (sahan, mangal, kapak za rakijski kazan), drvene (čuture, burencad) i majoliku (bokal).
Orijentišući se na kupce iz sela, gradski grnčar je u stvari proširio vrste proizvoda i tržište, tako da se može reći da je period između dva svetska rata “zlatno doba” grnčarstva.
Uporedo sa gradskim grnčarstvom, u istočnoj Srbiji se jače razvija i seosko grnčarstvo, i to u okolini glavnih gradskih grnčarskih središta (Pirot, Bela Palanka, Niš, Vranje, Negotin, Zaječar). Seoska grnčarija je grublje izrade, malo ukrašena ili bez ukrasa i zato je jeftinija od gradske. Ona je i dalje izrađivana za potrebe siromašnijih domaćinstava za koje je gradska grnčarija bila skupa.
Zbog postepenog prodiranja robno-novčane razmene, privrede u selo, u istočnoj Srbiji i na Kosovu, između prvog i drugog svetskog rata, crepulje se sve manje izrađuju u samom domaćinstvu i nabavljaju se od crepuljara u selu.
Za vreme drugog svetskog rata nastalo je izvesno oživljavanje grnčarstva, jer je gradsko stanovništvo bilo prinuđeno da se vrati grnčarskim sudovima zbog nedostatka industrijske robe. Grnčarski sudovi bili su u upotrebi u gradu i izvesno vreme posle oslobođenja, u periodu obnove zemlje, ali i sa brzom industrijalizacijom pojavilo se jeftino industrijsko posuđe koje je brzo preplavilo i grad i selo. To je uticalo na naglo napuštanje grnčarskog zanata u svim našim krajevima. Broj grnčarskih radionica svakim danom se smanjivao, a u mnogim krajevima gotovo i nema grnčarskog podmlatka. U preostalim radionicama izrađuju se prvenstveno saksije za cveće, zatim testije, dečje igračke, lončići za kiselo mleko, a u najnovije vreme keramoplastika (figuralno grnčarstvo), pretežno namenjeno gradu i za potrebe turizma. Čine se pokušaji da se oživi tradicionalno narodno grnčarstvo (“Svet keramike” - Aranđelovac, “Trijenale keramike” - Subotica), čiji su oblici usavršavani tokom duge evolucije. U novim uslovima, tradicionalno grnčarstvo je dobilo nov značaj i vrednost u gradu. Tradicionalna grnčarija, koja u sebi nosi individualni pečat i elemente lokalne tradicije, postaje dekorativni element u savremenom gradskom enterijeru, zasićenom predmetima industrijske izrade.
Razvojna linija grnčarstva u Vojvodini bila je sasvim drugačija nego u Srbiji južno od Save i Dunava. Vojvodina se, dok je bila pod vlašću Habzburške Monarhije, koja je imala veoma razvijena grnčarska središta i bila poznata po izradi majolike za široke slojeve, u većoj meri snadbevala grnčarijom sa strane nego što je sama proizvodila. Zanatsko grnčarstvo počelo se jače razvijati posle 1918.godine, ali ni onda nije dostiglo naročit procvat, jer se u ovom razdoblju pojavilo jeftino posuđe industrijske proizvodnje koje je prodrlo u grad i u selo. U etnografskom inventaru Vojvodine nema ni grnčarije izrađivane bez kola, ni grnčarije rađene na ručnom kolu.
Prema muzejskom materijalu novijeg vremena, seoska grnčarija rađena bez kola ili na ručnom kolu nije upotrebljavana u gradu, jer su to sudovi za otvoreno ognjište. Od gradske grnčarije, na selu su upotrebljavani lonac, čanak, testija, bokal, bardak. Prodiranjem novčane privrede, gradski grnčari su postajali sve značajniji snadbevači sela, tako da je pred drugi svetski rat gradska grnčarija bila prvenstveno namenjena selu. Ovaj proces bio je brži u Vojvodini a sporiji na Kosovu i jugoistočnoj Srbiji.
Seoska zanatska grnčarija i gradska grnčarija dopirale su različitim putevima do sela. Seoski crepuljari i grnčari, koji su izrađivali sudove na ručnom kolu, zamenjivali su sudove za žito po okolnim selima ili su ih ustupali prekupcima, rabadžijama i kiridžijama, koji su ih za svoj račun zamenjivali. Ponekad bi na tovarnom konju ili kolima sa volovskom zapregom odlazili i u najudaljenija sela. Gradska i seoska grnčarija prodavane su pazarnim danom i u gradu, a isto tako i na vašarima i saborima.
Izrada sudova od gline u selu nije se kod nas razvijala kao samostalno zanimanje. Izradom sudova na ručnom kolu bavili su se seljaci u siromašnim brdskim selima kao uzgrednim poslom. Ovim poslom bavili su se uglavnom oni koji su imali malo obradive zemlje, a u blizini su imali ležišta gline pogodne za izradu ove vrste posuda.
Dok je izrada grnčarije na selu bila uzgredni posao uz obradu zemlje, gradski grnčari bili su zanatlije, koji su se bavili isključivo ovim poslom. Gradski grnčarski zanat nije bio cenjen u narodu i gradske grnčare nazivali su “kaljavcima”. Bili su uvek nastanjeni na kraju naselja, ne samo iz društvenih i ekonomskih razloga već i zbog grnčarskih peći, čije je paljenje usred zbijenog gradskog naselja bilo opasno. U tursko doba, ovim zanatom bavili su se samo Srbi. Izuzetak je bila Đakovica, gde su Albanci, muslimani izrađivali grnčariju na ručnom kolu, i Novi Pazar, gde su osiromašeni muslimani, krajem XIX veka, preuzeli uzradu grnčarije na nožnom kolu. Stariji ljudi u Novom Pazaru znaju, po pričanju, da je u drugoj polovini XIX veka grnčarski zanat bio u rukama pravoslavnih.
Tekst iz knjige: Grnčarija u Srbiji - Etnografski muzej u Beogradu
Autorka teksta: Persida Tomić
