U istočnom delu Balkanskog poluostrva, koji obuhvata i Srbiju sa Kosovom i Makedoniju, gde se hleb pekao na otvorenom ognjištu ponegde i posle drugog svetskog rata, crepulja i vršnik su izrađivani bez kola. Način izrade ovih sudova pripada neolitskoj tehnici, a održao se besputnim, ekonomski i kulturno zaostalim oblastima do naših dana.
Grnčarija rađena bez kola poznata je u stručnoj literaturi kao “ženska keramika”, jer su je prvobitno izrađivale samo žene. Kod nas, međutim, i muškarci su i posle drugog svetskog rata izrađivali bez grnčarskog kola crepulje i vršnike.
Grnčarija koju izrađuju žene
Područje grnčarije koju rade žene nalazilo se istočno od zamišljene linije pravca sveroistok-jugozapad, koja bi se mogla povući od Beograda preko Kragujevca, a zatim zapadno od Sjenice i Bijelog Polja, prema Nikšiću, zatim Cetinju, i najzad završava u Konavlima.
U Srbiji žene su izrađivale crepulje, vršnike i topke, podmetače od gline, koji kao i metalni sadžak, služe za odizanje suda na ognjištu. U etnološkoj literaturi nema pomena da su ovom tehnikom izrađivani lonci u Srbiji i Makedoniji.
Crepulju i vršnik žene su izrađivale za sopstvene potrebe. Izuzetno, na Pešteri i u okolini Novog Pazara radile su i za druge i davale ih u zamenu za vunu, konoplju, žito i drugo. Tamo su im pomagali muškarci prilikom kopanja, prenošenja i mešanja gline. Kopanje, prenošenje i mešanje gline je naporan posao i žene su se, kada su radile same bez muškaraca, obično udruživale i zajednički radile. Iskopanu glinu prenosile su u nečije dvorište, rasprostirale po sargiji ili asuri, kvasile vodom i potom mešale motikom i gazile bosim nogama. Ako su bile udružene tri žene, glinu su mešale motikom u devet navrata, a posle svakog mešanja je gazile, tako da je svaka od njih gazila tri puta. Na kraju su glinu mesile rukama, kao testo.
Još u toku mešanja glini su dodavale, kada je peskovita i raspada se, po 2-3 vezivne materije, kao što su kučina, kozina, goveđa dlaka, pozder, konjska balega, čađ, pšenično brašno, pepeo. Masnu glinu, pak, mešale su sa peskom da bi crepulja bila otpornija na visokoj temperaturi i da bi duže držala toplotu.
Od već umešene gline svaka žena je oblikovala sudove kod svoje kuće i sušila na istom mestu gde ih je oblikovala, jer sud nije mogao da se prenosi sa mesta na mesto pre nego što se osuši i stvrdne. Sud nije izrađivan na pokretnoj podlozi. Sudove su pekle na ognjištu u kući.
Crepulja - Crepulje su plitke posude za pečenje hleba na otvorenom ognjištu, grube izrade, nepravilne okrugline, teške, sa zidovima debelim i do 5cm. Dno im je ravno, a obod nizak i uspravan, ređe malo razgrnut. Različite su po veličini, zavisno od broja ukućana, ali nikad manje od 30cm u prečniku, jer je hleb bio osnovna hrana. Prečnik najveće crepulje iznosi oko 50cm. U selima u kojima živi hrišćansko i muslimansko stanovništvo, na crepuljama iz pravoslavnih kuća, po celom dnu, sa unutrašnje strane utisnut je krst. Crepulje u zbirci Etnografskog muzeja u Beogradu nisu ornamentisane. U Narodnom muzeju u Kruševcu nalazi se jedna crepulja iz okoline Varvarina, ukrašena je sa četiri utisnuta kruga, koji su unaokolo tačkasto izbodeni. M.Filipović je zabeležio da su žene u Jelašnici (Leskovac) na crepulji noktom urezivale koncentrične krugove, cik-cak linije, a u okolini Vladičinog Hana prstom su utiskivale krst, a između krakova krsta krugove, pomoću čaše. On je takođe zabeležio da su i žene u Makedoniji ukrašavale crepulje.
Vršnik - Vršnici su poklopci za hleb dok se peče na otvorenom ognjištu, još glomazniji i veći od crepulja, veoma teški, sa zidovima debelim i do 5cm. Oblika su kalotastog ili kupastog, a na vrhu imaju rupu ili dršku za odizanje.
Dok se crepulje ponegde i danas izrađuju, vršnici od gline više se ne prave. Do šezdesetih godina ovog veka vršnike su izrađivali u severoistočnoj Srbiji (Ključ, Negotinska krajna), i to samo u selima naseljenim Vlasima Caranima. Poznato je i da su žene izrađivale vršnike i u Rasini, Sredačkoj župi, okolini Prištine, zatim u Makedoniji (u selima Skopske kotline, Skopske Crne Gore, oko Prilepa, u Poreču i Morihovu), Bugarskoj (okolina Trna i Sofije), u Rumuniji (u središnom delu Transilvanije, u Olteniji, južnoj Munteniji i rumunskom delu Banata). U Rumuniji su žene izrađivale vršnike (test) na dan “Ripotinul testenor” i oni su, po fakturi, obliku i mađijama koja prate izradu, veoma slični “vršnjacima” u severoistočnoj Srbiji.
U severoistočnoj Srbiji žene su izrađivale vršnike i posle drugog svetskog rata, a u Rasini, Sredačkoj župi i okolini Prištine u to vreme su prestale da ih izrađuju. Ne izrađuju ih više ni u Makedoniji, ni u Bugarskoj, ni u Rumuniji.
Potrebno je naglasiti da u znatnom delu Srbije, zapadnoj Srbiji i u pojedinim krajevima severoistočne Srbije koje naseljava stanovništvo doseljeno iz zapane Srbije, i u Crnoj Gori nije upotrebljavan glineni vršnik, već metalni sač ili obična crepulja, zaobljena, s otvorom u sredini. Ovakva crepulja izrađivana je na ručnom kolu. U ovim oblastima hleb su pekli i na pročevlju, bez crepulje i sača, i pokrivali lišćem, a zatim žeravicom, ili samo žeravicom. Zanimljivo je napomenuti da je Vuk u “Rječniku” poistovetio vršnik i crepulju. I M.Gavaci takođe izjednačuje užičku crepulju i vršnik.
Topke - Topke su glineni podmetači u vidu stubića. Oni služe za odizanje sudova na ognjištu i kao oslonac za ražanj. Upotrebljavane su po jedna, za ražanj, ili po dve, prilikom zagrevanja crepulje i vršnika, ili po tri, za odizanje suda prilikom kuvanja na ognjištu. Danas se više ne izrađuju i ne koriste. Potisnuli su ih metalni tronošci (“sadžak”).
Mađijsko-verski elementi - Crepulje, vršnike i topke žene su pravile pretežno u proleće i u jesen, jer je tada najpodesnije vreme za sušenje. Kako se sudovi lako lome i u toku izrade često pucaju, pribegavalo se najčešće mađiji. Na primer, vodilo se računa da ih prave samo u određene dane: na Jeremijin dan (4.maj), na Markovdan (25.april). U četvrtak posle Đurđevdana ili trećeg dana Trojica, na Sv. Luku, na Petkovicu, na Mitrovdan, ponedeoinikom i četvrtkom kad je mlad Mesec, zatim i subotom ili petkom u međudnevnice. Vlahinje su pravile vršnike drugog utornika po Uskrsu, na “Rapotin testilor”.
Mnogi običaji i mađije su povezani sa kultom mrtvih i kultom zemlje (Jeremijin dan - htonski praznik). U kući u kojoj je neko umro nisu neko vreme izrađivani zemljani sudovi. Nisu ih pravile neko vreme ni žene iz drugih kuća koje su opremale mrtvaca.
Žene nisu pravile crepulje za vreme menstruacije i trudnoće. Morale su da budu ritualno čiste i da se presvuku u čisto. Vlahinje su pri radu provlačile zadnju polu skuta spreda između nogu. Crepulje su izrađivale samo one udate žene koje su ih pravile i dok su bile devojke. U toku rada držalo se neparnog broja: broj izrađenih crepulja uvek je bio neparan, broj žena koje su se udruživale bio je takođe neparan itd.
Otisak krsta na hlebu čuvao je hleb i kuću (mađijska zaštita). Dok se crepulja sušila, na nju se stavljala peruška ili beli luk (apotropejsko sredstvo protiv uroka). Ponegde prilikom prve upotrebe crepulju bi dodirnuli gvožđem ili bi na nju stavljali tri kamenčića.
Grnčarija koju izrađuju muškarci
Kao što je već rečeno, u području gde su žene izrađivale crepulje i vršnike bez grnčarskog kola ponegde su taj posao preuzeli muškarci. Nazivali su ih crepuljarima, crepnjarima. U Vojvodini gde je crepulja odavno izašla iz upotrebe i nema je ni u muzejskim etnografskim zbirkama, muškarci su sve do prvog svetskog rata izrađivali vršnike pomoću kalupa.
Crepulje i vršnike muškarci su uvek radili za druge, u vidu seoskog zanata, uz obavljanje redovnih poljoprivrednih poslova. Prodavali su ih ne samo u svom selu već su ih raznosili i po okolnim selima. Najčešće su iz zamenjivali za namirnice, a posle drugog svetskog rata prodavali su ih pazarnim danom po varošicama, gde su seljaci dolazili sa svojim proizvodima.
Poznato je da je u Srbiji bilo crepuljara u Rasini (Kupci, Lazarica); Lužnici i Gornjem Ponišavlju; Rujištu; kod Ražnja; Mlavi; Stigu; okolini Brusa; Vrnjcima; u selima na Željinu; u Kotraži, kod Kragujevca; na Pešteri; na Kosovu - Samodreži, kod Vučitrna; Obiliću, kod Prištine; i u Đakovici. Na Kosovu ih ima i danas, i oni su uglavnom potisnuli crepulje koje su izrađivale žene. U Rasini, Kotraži i Vrnjcima prestali su da ih izrađuju. U ostalim mestima ih izrađuju sve manje, jer se hleb najčešće peče u štednjacima i hlebnim pećima. Iz pretežno ratarskih oblasti, gde se hleb ne peče svakog dana, ove peći su se posle prvog svetskog rata proširile u brdske oblasti, a koristile su ih veće porodične zadruge, kao i domaćinstva sa više čeljadi u kući. Može se reći da je gotovo u svaku kuću unet štednjak i emajlirani sudovi. U većim selima hleb kupuju, ali se ipak negde manje, negde više - koristi i crepulja kao sud za pečenje hleba. U crepulji se, na improvizovanom ognjištu u dvorištu ili šupi, hleb najčešće peče u leto, kada se zbog toplote, nerado pali vatra u kući. Hleb se peče u crepulji i u drugim prilikama, na primer, za goste jer se smatra da je iz crepulje “najslađi”. Ove crepulje su tankih zidova, lakše su i pravilnijeg oblika od prethodnih, tako da se može reći da je njihova izrada savršenija. Na dnu ovih crepulja nema urezanog krsta sa unutrašnje strane.
“Muške” crepulje su jače od “ženskih”, što se svakako postiže boljom fakturom i pečenjem. Glina se mešala sa tucanim peščarom, osim u Kotoraži, gde joj se dodaje azbest. Za razliku od “ženskih sudova", koje su tek pred samu upotrebu pekli na ognjištu u kući “muške” crepulje su redovno pečene na otvorenom ognjištu u dvorištu. Pri izradi ovih crepulja pomagali su svi ukućani.
Do drugog svetskog rata, Romi - “crepnjari” iz Samodreže i Vučitrna, na Kosovu, izrađivali su vršnike (“vršnjak”) od gline i tucanog peščara. Vršnici su bili dublji od crepulja i imali su polukružnu dršku. Prestali su da ih izrađuju između dva svetska rata.
Dok su u Srbiji i na Kosovu muškarci izrađivali vršnike primitivnom tehnikom, u Vojvodini, kao i čitavoj Panoniji, seoske zanatlije su izrađivale vršnike pomoću kalupa, a u dinarskom području - na ručnom kolu. Vršnici izrađeni na ručnom kolu i pomoću kalupa međusobno se razlikuju po fakturi i po izgledu.
U zbirci Etnografskog muzeja u Beogradu nalaze se tri vršnika sa područja Srema i Bačke, u Vojvođanskom muzeju u Novom Sadu ih je deset, takođe iz Srema i Bačke, a Narodni muzej u Kikindi ima jedan. Vršnik je u XIX veku bio u upotrebi u čitavom panonskom području. U Vojvodini je izrada vršnika prestala početkom XX veka, dok su Slavoniji izrađivani donedavno.
Panonski vršnici su kalotastog oblika, znatno dublji od prethodnih, na vrhu imaju nalepljenu dršku, a na boku 1-2 obruča za zadržavanje žeravice. Tanji su, lakši i dobro pečeni. Pekli su ih na otvorenom ognjištu u blizini kuće, a već ispečene kalili (umakali) u rastvoru čađi i pšeničnog brašna. Ovaj vršnik, za razliku od vršnika iz drugih krajeva Srbije sa Kosovom, nije se upotrebljavao sa crepuljom, već sa tepsijom, za pečenje pita, hleba, kolača i dr.
Poreklo
“Ženska” grnčarija u Srbiji južno od Save i Dunava umnogome podseća na grnčariju iz arheoloških nalazišta na ovim područjima od neolita pa nadalje. Pretpostavlja se da su ovu grnčariju takođe radile žene. Crepulje iz Vinče (neolit), Pločnika (pozni neolit) i Srpskog Krstura, u Banatu (rana bronza) koje se nalaze u zbirci Narodnog muzeja u Beogradu, po obliku i izradi gotovo su indetične sa “ženskim” crepuljama iz etnografskih zbirki, što navodi na misao da se izrada ovih crepulja održala kontinuirano od neolita do naših dana. Arheolog B.Babić, međutim ukazuje na činjenicu da u arheološkim nalazištima u istočnom delu Balkana nema crepulja ovakve izrade iz perioda Rima i Vizantije, a ima ih u ranosrednjovekovnim i kasnijim arheološkim lokalitetima u Ukrajni, Rumuniji, Bugarskoj, Jugoslaviji, Slovačkoj, istočnom delu Nemačke, u južnoj Rusiji. Iz ovoga izvodi zaključak da je primitivna ručna izrada savremenih crepulja slovenačkog porekla i da je ova vrsta crepulja karakteristična za područje slovenske kulture, sa centrom u Ukrajni. Ovu tezu pomenuti autor potkrepljuje činjenicom da i neslovenski narodi na Balkanu imaju u svom rečniku slovenski naziv za ovaj sud, da primnjuju istu tehnologiju, a i mađija i verski rituali su slični. Ovoj predpostavci pridružuje se i poljski arheolog A. Gardavski. Crepulje rađene bez kola, slične savremenim, nađene su i arheološkom srednjevekovnom materijalu kod crkve Sv.Petra, nedaleko od Novog Pazara, kod crkve Sv.Nikole u Kuršumliji, kao i na Novom Brdu. Fragmenata crepulja ima i u arheološkom materijalu iskopanom kod crkve Lazarice, u Kruševcu. Najzad, crepulja iskopana u starom srpskom nalazištu Basat kod sela Poljne (Levač), iz XV-XVI veka, gotovo je indetična sa savremenom ženskom crepuljom. I ona na unutrašnjoj strani dna ima urezan krst, debelih je zidova, nepravilnog oblika i, najverovatnije, nije zanatske izrade. Crepulje su nađene i u toku novijih iskopavanja u Makedoniji, na lokalitetu Gradište - kod sela Debrište, na lokalitetu Čuka - kod sela Topolčane, na lokalitetu Varoš - na skopskom Kaletu, u crkvi manastira Nerezi i u dvorištu Kapan-hana i Sulji-hana u Skoplju (XII-XIV vek).
Vršnika nema u arheološkom materijalu sa područja Srbije. U zapadnim krajevima Jugoslavije, međutim, oni su nađeni, ali ni arheološki materijal iz zapadnog područja Jugoslavije ne potvrđuje kontinuiranu upotrebu vršnika do naših dana. Njih pouzdano ima u XVIII veku. Vršnika ima u neolitskom materijalu Butmira - kod Sarajeva, i u materijalu sojeničarskog naselja Ripač - na Uni, koje je postojalo u bronzano doba i trajalo tokom halštatskog perioda. Mlađi naučnici vezuju sojeničarsko naselje za halištat i Ilire. M. Gavaci smatra da vršnik nije izum Ilira, već da su ga Iliri, odnosno Iliro-Kelti, u svom prodoru na sever pre VII veka n.e. primili od tamošnjih naroda i docnije preneli na južno balkansko područje. Sloveni su nakon prodora u jugoistočnu Evropu posle VI veka, preuzeli ovaj sud, i ponegde ga zadržali u upotrebi do naših dana. Prema svemu što se zna o materijalnoj kulturi starih Slovena i njihovoj domovini, vršnik njima nije bio poznat. Bez obzira na izvorno poreklo, vršnik je bez svake sumnje, element starobalkanske kulture. Sloveni su ga primili na balkanu od starosedelaca i održali do danas. Na jugoistoku Evrope održao se i bio u upotrebi do naših dana u Bugarskoj, Jugoslaviji, Rumuniji, južnoj Mađarskoj, a po Haberlandu i u Švajcarskoj, Belgiji, Nemačkoj, Abisiniji.
Tekst iz knjige: Grnčarija u Srbiji - Etnografski muzej u Beogradu
Autorka teksta: Persida Tomić
